آیا شما می‌توانید میدان مغناطیسی یك سیاره را مثل كلید برق قطع و وصل كنید؟
پرفسور اركانی حامد، استاد ایرانی دانشگاه تورنتو معتقد است یك سیارك چهار میلیارد سال قبل این كار را با مریخ انجام داده است!

به گزارش ایسنا، دانشمندان معتقدند مریخ نیز زمانی همانند زمین دارای یك میدان مغناطیسی بوده كه احتمالا از جریان‌های كنوكسیون هسته آن منشأ گرفته بود.

اطلاعات ثبت شده از بررسی عوارض سطح مریخ نشان می‌دهد كه میدان مغناطیسی این سیاره چند میلیارد سال پیش ناگهان از بین رفته و پژوهشگران بر سر توضیح آن اختلاف نظر دارند.

بنا بر نظریه‌ای كه به تازگی از سوی دكتر اركانی حامد، سیاره‌شناس برجسته ایرانی و عضو فرهنگستان علوم كانادا ارایه شده، كشش جاذبه‌‌ای یك یا چند سیارك كه سال‌ها گرداگرد سیاره سرخ می‌چرخیده و احتمالا حدود چهار میلیارد سال نابود شده‌اند، با تأثیر بر جریان‌های مواد درونی مریخ، بیشترین نقش را در ایجاد میدان مغناطیسی آن داشته‌اند.

دكتر اركانی حامد، دانشگر ایرانی مقیم كانادا در گفت‌وگو با خبرنگار «پژوهشی» ایسنا‌ در تشریح یافته‌های اخیر تیم تحقیقاتی‌اش در خصوص میدان مغناطیسی مریخ گفت: منشأ میدان مغناطیسی عظیم زمین در هسته آن است كه از آهن مذاب تشكیل شده است كه حركات آن باعث ایجاد این میدان مغناطیسی می‌شود. بررسی سنگ‌ها و عوارض سطح مریخ نشان می‌دهد كه در مریخ نیز چنین میدان مغناطیسی وجود داشته كه حدود چهار میلیارد سال قبل از بین رفته است.

عضو انجمن سلطنتی نجوم انگلستان گفت: یكی از دلایل این امر این است كه هسته مریخ كوچك یا منجمد شده یا به هر دلیل دیگر نتوانسته میدان مغناطیسی را حفظ كند؛ مثلا اگر تركیب مواد درونی سیاره از نظر شیمیایی به نقطه‌ای برسد كه هنگام انجماد همه اجزای آن با هم منجمد شوند (نقطه یوتكتیك)، نمی‌تواند انرژی لازم میدان مغناطیسی را ایجاد كند.

وی خاطرنشان كرد: اگر چند ناخالصی را با هم تركیب (مذاب) و آنها را منجمد ‌كنید، ماده اصلی (خالص) منجمد شده و ناخالصی‌ها بر جای می‌مانند و ما معتقدیم درباره زمین این اتفاق می‌افتد. هسته زمین كه عمدتا از آهن تشكیل شده و حدود 10 درصد ناخالصی دارد، به تدریج در حال سرد شدن است و بنابراین مقدار زیادی از تركیب آن كه آهن است، منجمد می‌شود، ولی ناخالصی‌های موجود بر جای می‌مانند و چون وزن مخصوص آن‌ها كمتر است، به بخش‌های فوقانی صعود می‌كنند. این كنوكسیون ایجاد شده به میدان مغناطیسی انرژی می‌دهد، اگر در موقع منجمد شدن این ناخالصی‌ها با هم منجمد شوند، چنین كنوكسیونی به وجود نیامده، برای همین میدان مغناطیسی وجود نخواهد داشت.

دكتر اركانی حامد تصریح كرد: برخی بر این باورند كه ممكن است در مورد مریخ هم چنین اتفاقی افتاده باشد؛ یعنی هسته مریخ از نظر شیمیایی به نقطه‌ای رسیده باشد كه همه اجزای آن با هم منجمد شده و ناخالصی‌ باقی نمانده باشد. این حالت در شرایطی بسیار ویژه رخ می‌دهد كه احتمال آن بسیار ضعیف است. بسیار مشكل است كه بپذیریم یك سیاره تنها در مدت پانصد میلیون سال اول فعال بوده و بعد متوقف شده است.

وی به ایسنا گفت: مكانیزم دیگری كه مطرح كردیم این است كه میدان مغناطیسی مریخ از تغییر كنوكسیون ناشی نشده، بلكه ممكن است جزر و مدهایی كه از چرخش یك یا چند سیارك پیرامون آن ایجاد می‌شده با تأثیر بر تركیبات درونی هسته مریخ و خارج كردن آن از حالت كروی به حالت بیضی (تخم مرغی) همانند یك دینام سبب ایجاد میدان مغناطیسی در آن سیاره شده باشند.

عضو مؤسس فرهنگستان علوم ایران و عضو فرهنگستان علوم كانادا با بیان این كه آزمایش‌های انجام شده، امكان ایجاد میدان مغناطیسی در اثر جاذبه اجرام خارجی را اثبات كرده است، خاطرنشان كرد: نظریه ما با توجه به نتایج این آزمایش‌ها و همچنین وجود سیارك‌هایی در اطراف مریخ كه می‌توانسته‌اند منشأ ایجاد جزر و مد و وارد كردن نیرو به هسته مریخ باشند مطرح شده است. جالب اینجاست كه این سیارك‌ها حدود چهار میلیارد سال پیش روی مریخ افتاده‌اند و همین همزمانی بین نابودی این سیارك‌ها و از بین رفتن میدان مغناطیسی مریخ كه مطمئنا نمی‌تواند تصادفی باشد، نظریه پیشنهادی ما را درباره تأثیر آنها در ایجاد و حفظ میدان مغناطیسی مریخ را تقویت می‌كند.

این استاد دانشگاه تورنتو خاطرنشان كرد: البته تئوری‌های دیگری هم در این ارتباط وجود دارد، ولی هیچ ‌كدام توجیهی برای از بین رفتن میدان مغناطیسی مریخ درست در چهار میلیارد سال پیش یعنی زمان سقوط سیارك‌ها ندارند.

دكتر اركانی حامد كه سه سال پیش نیز با ارایه یافته‌های جالب خود مبنی بر تغییر موقعیت قطب‌های اولیه سیاره سرخ در میلیاردها سال قبل، توجه محافل علمی و خبری را به گذشته نه چندان آرام سیاره سرخ جلب كرده بود در پاسخ به خبرنگار ایسنا كه پیگیر روند ادامه آن تحقیقات شد، خاطرنشان كرد: بنا بر آن تحقیقات، محور دوران سیاره مریخ در چهار میلیارد سال گذشته، حدود 60 تا 70 درجه تغییر كرده و به همین نسبت محل خط استوای این سیاره نیز دستخوش تغییر شده است.

در آن تحقیق با بررسی موقعیت پنج گودال برخوردی عظیم بر سطح سیاره مریخ به نام «آرگیری»، «هلاس»، «اوتوپیا»، «تائوماسیا» و «ایسیدیس» كه قطر برخی از آنها حدود سه هزار كیلومتر است، دریافتیم كه همه این گودال‌ها روی قوس دایره فرضی بزرگی قرار دارند كه می‌تواند منطبق بر خط استوای مریخ در آن زمان بوده باشد.

وی در پایان خاطرنشان كرد: این بررسی‌ها در سه چهار سال اخیر هم ادامه داشت و اتفاقا یكی از دانشجویانم تحقیقات رساله‌اش را در این زمینه به پایان برد. پژوهشگران دیگری هم این مسأله را دنبال و محل‌های احتمالی را معرفی كرده‌اند. البته در مورد میزان تغییر محور دوران مریخ اختلاف است، برخی آن را 25 درجه، بعضی، 30 درجه، 40 درجه، 120 درجه و... می‌دانند ولی اصل تغییر محور را همه قبول دارند. البته مسأله تغییر قطب‌ها ارتباطی با از بین رفتن میدان مغناطیسی كه موضوع تحقیقات اخیر ماست، ندارد.

گفتنی است، دكتر جعفر اركانی حامد كه متولد سال 1318 است، تحصیلات خود را تا پایان مقطع متوسطه در زادگاهش شهر تبریز طی کرد و پس از آن در رشته مهندسی معدن در دانشكده فنی دانشگاه تهران ادامه تحصیل داد.

وی در سال 1343 با استفاده از بورس تحصیلی دانش آموختگان ممتاز برای ادامه تحصیل به دانشگاه MIT آمریكا رفت و پس از گرفتن مدرك دكتری در رشته ژئوفیزیك در سال 1348 به كشور بازگشت.

به گزارش ایسنا، دكتر اركانی حامد پس از آن حدود چهارده سال به عنوان استاد در دانشكده فیزیك دانشگاه صنعتی شریف به فعالیت‌های علمی آموزشی اشتغال داشت و مدتی نیز ریاست این دانشكده را بر عهده داشت و در این مدت، بارها از جمله در سال‌های 1971 تا 1973 هنگام مأموریت فضاپیمای «آپولو» به سوی ماه به عنوان دانشمند مدعو با سازمان فضایی ناسا همكاری مستقیم داشت. از جمله طرح‌های فضایی دیگری كه دكتر اركانی حامد در آن مشاركت داشته، مأموریت فضاپیمای «ماژلان» بود كه در فاصله سال‌های 1989 تا اوایل دهه 90 بر گرد سیاره زهره می‌چرخید.

دكتر اركانی حامد در فاصله سال‌های 1977 تا 1979 به عنوان استاد مدعو در دانشگاه MIT آمریكا فعالیت كرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به ایران بازگشت.

وی كه از اعضای نخستین دوره فرهنگستان علوم ایران است، از سال 1982 بار دیگر به كانادا سفر كرد و فعالیت‌های آموزشی و تحقیقاتی خود را به عنوان استاد دانشگاه «مك گیل» در «مونترال» كانادا از سر گرفت كه تا سال 2005 ادامه داشت.

اركانی حامد كه از دانشمندان عضو فرهنگستان علوم كاناداست، پس از بازنشستگی از دانشگاه «مونترال» با درجه استاد شایسته، فعالیت‌های علمی خود را در دانشگاه تورنتو كانادا پی گرفته و در سال میلادی جاری به عنوان برنده جایزه فلوشیپ (عضو شایسته) اتحادیه ژئوفیزیكدانان آمریكا معرفی شده است.

‌استاد اركانی حامد در این سال‌ها همچنان ارتباط علمی خود را با سازمان فضایی ناسا حفظ كرده و در سال‌های اخیر همگام با مأموریت‌های كاوش مریخ، عمده تحقیقات خود را به مطالعه ساختار درونی و تحولات سیاره سرخ معطوف كرده است.

به گزارش ایسنا، تخصص اصلی استاد،‌ سیاره شناسی با نگرش كلی است كه شامل بررسی ساختار درونی سیارات، ‌تحولات گرمایی، گرانش، میدان مغناطیسی و حركت صفحات تكتونیك، بررسی «سنگ كره» (لیتوسفر) و گوشته سیارات و ارتباط آنها با هم است.

این دانشمند ایرانی، علاوه بر فعالیت مستمر تحقیقاتی، مشاركت در مأموریت‌های گوناگون فضایی و تربیت دانشجویان بسیار در دانشگاه‌های داخل و خارج كشور كه برخی از آنها هم‌اكنون به عضو استاد و پژوهشگر در مراكز علمی ایران و جهان ـ از جمله در مركز تحصیلات تكمیلی در علوم پایه زنجان ـ فعالیت دارند، افزون بر 130 مقاله علمی در ژورنال‌های معتبر بین‌المللی ارایه كرده است.